Podatek rekrutowy żydowski

Źródło

Data wydania (zgodnie z kalendarzem gregoriańskim): 29 stycznia 1812
Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 4, nr 40, s. 159-162.

Kontekst historyczny

Regulacje dotyczące służby wojskowej Żydów w Księstwie Warszawskim uległy dwukrotnie zmianie. Zgodnie z zasadą przewidzianą dekretem z 9 maja 1808 r., służba wojskowa miała mieć charakter powszechny – sześcioletni okres poboru obowiązywać miał wszystkich mężczyzn w wieku 20-28 lat; spis poborowych objąć miał: „obywateli i mieszkańców osiadłych, nieosiadłych i pod jakimkolwiek bądź pozorem do kraju przywiązanych, bez względu na ich urodzenie, stan, dostojeństwo, rzemiosło i wyznanie” [1]. Niemniej jednak te nowe zasady wywołały sprzeciw społeczności żydowskiej, obawiającej się służby w wojsku przede wszystkim ze względów religijnych (brak możliwości przestrzegania zasad
dotyczących szabatu czy koszernych posiłków). Negatywne było też nastawienie wielu wojskowych, niechętnych służbie Żydów postrzeganych jako mniej zdatni do walki. W związku z tym zasadę zaangażowania wyznawców judaizmu w sprawę obronności zmodyfikowano – z inicjatywy reprezentantów społeczności żydowskiej, 29 stycznia 1812 r. podpisano układ, który sankcjonował sytuację już istniejącą (względną nieobecność Żydów w wojsku) nakładając jednak na przedstawicieli społeczności żydowskiej nowy podatek, w wysokości 700 tysięcy złotych [2].

Dokument

Mając sobie przez Ministra Naszego Przychodów i Skarbu [3] przedstawione prośby całego ludu Izraelskiego w Xięstwie Naszem Warszawskiem zamieszkałego, przez wysłanych z każdego Departamentu delegowanych oświadczone, aby za przyięciem ofiarowaney przez nich dobrowolnie, i do Skarbu publicznego rocznie wnosić się maiącey sumy, od prawa popisowego, a zatem od osobistey i czynney w woysku liniowem służby uwolnieni bydź mogli, zważywszy, iż takowa służba, którą poddani Nasi wyznania Moyżeszowego za uciążliwą dla siebie poczytaią, z innych miar i względów właściwemu celowi obrony
pospolitey źle odpowiada; zważywszy, że te obrządki, zwyczaie i nałogi w domowem i społecznem życiu, któremi Izraelici od całey mieszkańców kraiowych powszechności odróżniać się, i odosobniać nieprzestaią, i które spóźniać im muszą uczestnictwo w używaniu dobrodzieystwa praw obywatelskich [4], równie i podobnie czynią ich do szlachetnego powołania żołnierskiego mniey zdatnemi i przekonywaią doświadczeniem wielu niedogodności, że ważna sprawa obrony kraiowey ieszcze im nieograniczenie powierzoną bydź nie może, po wysłuchaniu Naszey Rady Stanu stanowimy.

Artykuł 1.
Summę roczną siedemkroć sto tysięcy Złotych [5] polskich przez Starozakonnych mieszkańców Xięstwa Warszawskiego dobrowolnie oświadczoną i umówioną, do Skarbu Naszego Xięstwa Warszawskiego przyimować dozwalamy.

Artykuł 2.
Równie w proporcyą wyżey postanowioney roczney summy ilość pięciomiesięczną od dnia 1. Stycznia do dnia 1. Czerwca roku bieżącego Złotych polskich dwakroć dziewięćdziesiąt ieden tysięcy sześćset sześćdziesiąt sześć, groszy dwadzieścia wynoszącą, i przez Starozakonnych dobrowolnie oświadczoną, do kass Skarbowych Xięstwa Warszawskiego przyiąć zalecamy.

Artykuł 3.
Oznaczenie terminów i ilości w iakich obie summy Artykułami poprzedniczemi wymienione, do kass respective Powiatowych lub Departamentowych [6] wnoszone bydź powinny, zapewnienie należytego dla Skarbu bezpieczeństwa w pobieraniu tego dochodu, tudzież wydanie instrukcyi i przepisów Urzędom Departamentowym i Powiatowym [7] w celu zapewnienia się, iż w szczegółowym opłat rozkładzie, wszelka równość i sprawiedliwość zachowana będzie, Ministrowi Naszemu Przychodów i Skarbu [8] zalecamy.

Artykuł 4.
Od wyiścia ninieyszego Dekretu i następnego zaraz rozesłania onego władzom wykonawczym [9] do których należy, mieszkańcy Starozakonni Xięstwa Naszego Warszawskiego, iako iuż z pod prawa popisowego [10] wyłączeni, do ciągnienia losów [11], i do osobistey w woysku liniowem służby pociągnionemi bydź niemaią.

Artykuł 5.
Wykonanie ninieyszego Dekretu, który w Dziennik Praw ma bydź umieszczony, Ministrom Naszym w czem do którego należy, polecamy.

(podpisano) FREDERYK AUGUST
przez Króla
Zgodno z Oryginałem Minister Sekr: Stanu
Felix Łubieński Stanisław Breza
Minister Sprawiedliwości
(L.S.) Zgodno z Oryginałem
Antoni Joneman (L.S.) Minister Sekr : Stanu
Sekr: Jeneralny (podpisano) Stanisław Breza

Dzień ogłoszenia d. 24. Lutego roku 1812.


[1] Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 1, nr 3, s. 48.

[2] Szczegóły dotyczące ustanowienia podatku: A. Oniszczuk, Pod presją nowoczesności. Władze Księstwa Warszawskiego wobec Żydów, Warszawa 2021, s. 170-175.

[3] Funkcję ministra przychodów i skarbu sprawował wówczas Tadeusz Matuszewicz (1765-1819) – polityk,
publicysta, mówca, poeta. Funkcję tę pełnił od 30 września 1811 r. i utrzymał ją zarówno w okresie przejściowym, już po upadku Księstwa, jak i po uformowaniu się Królestwa Polskiego, w latach 1815-1817.

[4] Najbardziej wyrazistą formą zawieszenia praw obywatelskich Żydów było to dotyczące praw politycznych tej ludności, którego dokonano mocą dekretów z 7 września oraz 17 października 1808 r.

[5] Tj. 700 000 złotych.

[6] Mowa o kasach skarbowych służących m.in. do przyjmowania wpłat od ogółu podatników. Kasy te
zlokalizowane były w siedzibach każdego z 10 departamentów oraz 60 powiatów Księstwa Warszawskiego.

[7] Pod pojęciami Urzędów Departamentowych oraz Urzędów Powiatowych najprawdopodobniej rozumieć należy prefektury oraz podprefektury.

[8] Funkcję ministra przychodów i skarbu sprawował wówczas Tadeusz Matuszewicz (1765-1819) – polityk,
publicysta, mówca, poeta. Funkcję tę pełnił od 30 września 1811 r. i utrzymał ją zarówno w okresie
przejściowym, już po upadku Księstwa, jak i po uformowaniu się Królestwa Polskiego, w latach 1815-1817.

[9] Władzę wykonawczą na szczeblu departamentalnym sprawował prefekt, na szczeblu powiatu – podprefekt, a na szczeblu miasta, w zależności od wielkości ośrodka – prezydent lub burmistrz.

[10] Prawo popisowe oznacza tu dekret z 9 maja 1808 r.

[11] Losowanie odbywało się po wstępnej selekcji osób zdatnych do służby Losowanie i było formą ostatecznego wytypowania poborowego.

Powiązane dokumenty

Źródło

Data wydania (zgodnie z kalendarzem gregoriańskim): 7 listopada 1812
Archiwum Główne Akt Dawnych, Rada Ministrów II 165, s. 90.

Kontekst historyczny

W listopadzie 1812 r., w czasie wojny Napoleona z Rosją [1], z uwagi na skrajnie trudną sytuację finansową Księstwa i klęski ponoszone na froncie, władze centralne podjęły decyzję o podwojeniu ryczałtu podatku zastępującego służbę wojskową Żydów. Była to najprawdopodobniej zmiana nienegocjowana z żydowskimi mieszkańcami Księstwa – o ile w dekrecie dotyczącym wprowadzenia podatku zastępującego służbę z 29 stycznia 1812 r. wielokrotnie podkreślano konsensualny charakter układu, o tyle dekret z 7 listopada 1812 r. nie wspomina już jakichkolwiek ustaleń z przedstawicielami społeczności żydowskiej.

Dokument

Frederyk August
Z Bożej Łaski Król Saski, Xiąże Warszawski
Rada Ministrów
Z władzy Sobie udzieloney Dekretem 26 Maia 1812 [2]

Zważywszy, że Lud wyznania Moyżeszowego zarówno z innemi mieszkańcami Kraiu prawu
Konskrypcyi podlega i że lubo uwolnionym został za roczną w gotowiźnie opłatą od zwykłego podczas pokoiu popisu, takowy iednakże Układ [3] nie może się stosować do czasu woyny, który nie dozwalaiąc ograniczać liczby popisowych odmienne tem samem w chwilach spokoyinych stanowi ustępuie z prawidła. Chcąc zatem z wymienionych dopiero pobudek, zbliżyć lud Starozakonny do równości stosunkowey w ponoszeniu tego cieżaru, który teraz wszystkie inne Klassy mieszkańców bez wyręczenia dotyka, upoważnia nienieyszym Ministra Przychodów i Skarbu [4] do wybrania od ludu wyznania moyżeszowego, za uwolnienie od Konskrypcyi na czas teraźnieyszey woyny, drugiey takiey Summy, czyli Złotych Polskich Siedm kroć Sto tysięcy, iaką podług Układu w czasie pokoiu płacą, a którą również corocznie aż do końca obecney woyny, w terminach składać będą obowiązani.

Działo się w Warszawie na Sessyi dnia 7 listopada 1812.
S. Potocki Prezes [5]


[1] Wojna Francji i jej sojuszników z Rosją trwała od czerwca do grudnia 1812 roku, w której liczny udział
wzięło wojsko Księstwa Warszawskiego. Napoleon Bonaparte, zgromadziwszy wielonarodową armię liczącą prawie 600 tys., dokonał inwazji, dążył do utrzymania blokady kontynentalnej Wielkiej Brytanii. Klęska Wielkiej Armii stała się przyczyną upadku jego imperium, a w konsekwencji także upadku państw utworzonych z jego inicjatywy, w tym Księstwa Warszawskiego.

[2] Dekret ten, z uwagi na trwającą wojnę Napoleona z Rosją, tymczasowo zmieniał zasady dotyczące stanowienia prawa w Księstwie. Aby zapewnić możliwość szybszego reagowania na bieżące potrzeby, monarcha przekazał Radzie Ministrów swoje uprawnienia prawodawcze.

[3] Mowa o układzie, który zawarły władze Księstwa z reprezentantami społeczności żydowskiej 29 stycznia 1812, zamieniającym obowiązek czynnej służby wyznawców judaizmu na opłatę wnoszoną przez ogół ludności tego wyznania.

[4] Funkcję ministra przychodów i skarbu sprawował wówczas Tadeusz Matuszewicz (1765-1819) – polityk,
publicysta, mówca, poeta. Funkcję tę pełnił od 30 września 1811 r. i utrzymał ją zarówno w okresie przejściowym, już po upadku Księstwa, jak i po uformowaniu się Królestwa Polskiego, w latach 1815-1817.

[5] Stanisław Kostka Potocki (1755-1821) – Prezes Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego od marca 1809 r. Był doświadczonym politykiem – w okresie Sejmu Wielkiego uchodził za jednego z ważniejszych stronników konstytucji. Gruntownie wykształcony, arystokrata-libertyn, od młodości członek lóż masońskich, tolerancyjny wobec innych religii. B. Grochulska, Potocki Stanisław Kostka, w: PSB, t. 28, Wrocław-Warszawa-Kraków 1984-1985, s. 158-170.

Skip to content